Op zaterdag 9 en zondag 10 september tijdens de Open Monumentendagen zijn er vrijwilligers aanwezig die kunnen vertellen over de bijzonderheden en historie van de kerk.
Het thema “LEVEND ERFGOED” komt in de Oostzijderkerk tot zijn recht binnen de roerende elementen, w.o. de ramen, banken , een replica 17e eeuwse walvisvaarder, en natuurlijk het grote schilderij met “koeien in de kerk”, na de watersnood in 1825.
De Oostzijderkerk is gebouwd voor alle mensen: notabelen, burgers, gasten en vreemdelingen; Zij hebben zich ingezet voor het eigen land, maar waren betrokken bij veel landen in heel Europa. In slechte dagen, maar ook bij vrolijke evenementen was het kerkgebouw een centrumplek. In de omgeving van de kerk vonden ceremoniën plaats, feesten met erepoorten tijdens ontvangst van een koning, die per schip arriveerde bij de haven naast de kerk. De Oostzijderkerk is eeuwenlang betrokken geweest bij veel landen in Europa. Het hout voor huizen en scheepsbouw werd uit verre landen over de rivieren aangevoerd in vlotten. Daarop bivakkeerden de houtvesters vele dagen tijdens de reis stroomafwaarts, in een provisorisch hutje op het vlot. Daarvan getuigt een glas-in-lood raam van 1724, waarop de houtkap, het transport en de bouw van huis en schip zijn afgebeeld. Een geschenk van de Zaanse houtkopers. Kort daarna in 1747 kwam Czaar Peter van Rusland in Zaandam wonen in een nog bestaand huisje op het Krimp. Hij was hier kort maar nam de kennis van de scheepsbouw mee naar zijn land, inclusief wat vaklieden. Zo ook Napoleon, bezeten van Europa, maar als keizer gevallen, bezocht Zaandam. Hij verbood het verder begraven van mensen in deze kerk.
Veel schepen, in Zaandam gebouwd voeren door geheel Europa, en ver daarbuiten om handel te drijven en ook voor de walvisvangst. Zij passeerden na de bouw altijd de Oostzijderkerk, eerst via de overtoom, later door de sluis. Daar tegenover bestond weer een tolgeld regeling voor doorvaart en te innen vis- en molenrechten. De Oostzijderkerk heeft sedert 1396 veel zien gebeuren. Het monumentale gebouw met geïntegreerd raadhuis van Oost-Zaandam is door zijn bijzondere ramen, schilderijen bekend in vele landen. Van de geschiedenis en bevolking getuigen veel gravures op de honderden hardstenen grafstenen in de vloer, symbolen van betrokkenheid met het gehele continent Europa. Deze oudste kerklocatie anno 1396 in Zaandam is ontstaan als een kleine kapel, ondergeschikt aan de kerk van Oostzaan. Dat was kort na het aanbrengen van een dam in de Zaan. Het moment dat deze oeververbinding reden was voor vestiging van een woongemeenschap. Na fiat van de Bisschop van Utrecht kwam er pas omstreeks 1450 een zelfstandige katholieke kerkgemeenschap. Sedert de reformatie omstreeks 1585 is het een protestantse kerk geworden. Er was geen beelden-storm. Tijdens en na een grote uitbreiding in 1685 is de kerk sober ingericht, waarbij monumentale verfraaiingen zijn aangebracht. Deze zijn terug te vinden in houtsnijwerken in “burgemeestersbank” en “preekstoel”, koperen kroonluchters, glas-in-lood ramen met zowel burgerlijke als ideologische en christelijke verbeeldingen. Daarbij geeft 1 prachtig raam de aanvoer en verwerking van hout weer t.b.v. woning- en scheepsbouw omstreeks 1700. Een bijdrage van de Zaandamse houtkopers. Maar ook Hoogheemraadschap en Kennemerland schonken ramen, terwijl kaarsenkronen door zelfs jonge mensen en burgers werden gedoneerd, waarvan inscripties getuigen.
In dit gebouw passeerden weliswaar Czaar Peter, Napoleon, vele Hollandse Koningstelgen, maar ook schuilden burgers, boeren en hun vee bij overstromingen, en vonden velen hun laatste rustplaats. Maar gedurende ruim 600 jaren ondervonden vele tienduizenden de gemeenschapszin, de troost en de vreugde van een zinvol samenzijn binnen de vertrouwde oude kerkruimte in het centrum van Zaandam. Bijzonder zijn 16e en 17e eeuwse burgerlijke symbolen, betrekking hebbend op familienamen. Als “beeldmerk” weergegeven in de vele grafzerken, welke de kerkvloer vormen. Dat wijst op een soort hiëroglief, bedoeld als “huismerk”. Geen naam, maar een teken, dat iemand ook in de deurpost had gekerfd. Zo hadden molenaars zo’n “keur” als zakmerk op de meelzakken. Niettemin werden veel grafzerken versierd met een afbeelding van het “beroep” van de overledene. Daarvan zijn veel voorbeelden te zien, zoals metselattributen, vissers- en handelsschepen. Niet afgebouwd zeeschip voor iemand die scheepsbouwer was. Maar ook een koe, een paard en b.v. een scheepszwaard op de steen van P.E. Zwaardemaker. En niet te vergeten de graven van de burgemeester, pastoor, notabelen der stad. De oudst zichtbare steen is van 1597, maar vele zijn verborgen onder de in 1850 aangebrachte vaste banken, in de opstelling van een “auditorium” rond het preekgestoelte.
Overigens is het “niet afgebouwde schip” een kenmerk op het wapen van Oost-Zaandam, waarvan een replica van keramiste Nel Kaper hier is te zien. Het origineel is ingemetseld in de oude pastorie achter de kerk. Op de Achterzaan werd het casco van een zeewaardig Fluitschip gebouwd, dat dan vervolgens via een “overtoom” werd gesleept naar de Voorzaan en daar afgebouwd.
Het karakteristieke grote kerkorgel ‘Flaes & Brünjes’ anno 1863 ondervond de twee deelrestauraties pas na 2014, waarvan de windvoorziening, de Prestantgroep en het complete pedaalregister zijn voltooid. Recent zijn de voorgevel en het hoge buitenschilderwerk van het kerkgebouw aangepakt, zodat, met steun van de Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed “RCE” (50%), onze stichting nog een belangrijke financiële wervingsactiviteit rest. Dat gaat altijd door…!!
Als begunstiger komt u in aanmerking voor een aandeel, verlichte pen of zelfs een orgelpijpje. Zie onze brochure in de kerk. U bent van harte welkom.
