Open Monumentendag 2026
Open monumentendag 2023 – Ook oog voor landschapsmonumenten
Op zaterdag 9 en zondag 10 september 2023 openen duizenden monumenten in Nederland weer gratis hun deuren voor het grote publiek tijdens de Open Monumentendag. Ook in onze gemeente Neder-Betuwe is iedereen van harte welkom om op zaterdag 9 september een kijkje te nemen in een van de prachtige monumenten die dan zullen zijn opengesteld.
Het thema is dit jaar Levend Erfgoed, waarmee vooral ook wordt gedoeld op zogenoemd ‘immaterieel erfgoed’, zoals culturele gebruiken, tradities, dialecten, ambachten, etc. Een bijzondere vorm van Levend Erfgoed zijn onze cultuurlandschappen, waarbij het in onze gemeente dan natuurlijk gaat om het rivierenlandschap. Tussen de dorpen Ochten en Dodewaard ligt er een prachtig voorbeeld; Eldik. Het dijkdorp Eldik vertoont nog altijd een grote samenhang tussen de landschappelijke omgevingskenmerken en de nederzettingsvorm. Hoewel Eldik (nog) wel geen monumentale, of beschermde status heeft, is het zeker de moeite waard om het eens met een bezoek te vereren.
De ontstaansgeschiedenis van Eldik hangt nauw samen met het landschapsvormende proces waarin de rivier de Waal de hoofdrol had. De Waal die behalve water en soms ijs, ook veel zand en slib transporteerde, zette dit materiaal voor een groot deel af aan de oevers. Het grovere zandige materiaal werd in het snel stromende water dicht bij de bedding afgezet, de lichtere kleideeltjes bezonken pas op grotere afstand van de rivier waar de stroomsnelheid lager was. Zo ontstonden lichte zavelige oeverwallen dicht langs de rivier; terwijl op enige afstand van de rivier de zware, drassige komgronden lagen. Het is dan ook logisch dat de mens zich vooral op de hoge droge oeverwallen vestigde. De lagergelegen kommen, zoals het Dodewaardse Veld groeiden dicht met moerasbos en bleven lang onbewoonbaar. Doordat zelfs de hogere oeverwallen niet altijd voldoende hoogwaterveiligheid boden werd ook in Eldik vanaf het jaar 1000 begonnen met het aanhogen van een smalle kruin op de oeverwal. Zo ontstond een dijkje, een route waarlangs zich een lintvormige nederzetting kon ontwikkelen met bebouwing aan zowel de binnendijkse, als de buitendijkse kant.
Het aanvankelijke dijkje was niet veel meer dan een lage kade en werd door de eeuwen heen telkens verbeterd en verhoogd. Ook brak de rivier met regelmaat door de dijk, waardoor diepe wielen, waaien, oftewel doorbraakkolken ontstonden. Met veel moeite werd er dan weer een nieuwe dijk om zo’n kolk heen gelegd. De dijk, en daarmee dus ook het dorp, ging zo door de eeuwen heen steeds meer bochten vertonen. Binnen het dorpsgebied van Eldik vormen nog altijd enkele kolken de stille getuigen van doorbraken met vaak rampzalige gevolgen voor de bewoners.
Inmiddels heeft het Eldikse dijkje haar waterkerende functie verloren, doordat in de eerste helft van de negentiende eeuw een nieuwe hoge en kaarsrechte, zgn. ‘landmetersdijk’ is aangelegd. Overigens moest deze ‘nieuwe’ Waalbandijk ook al meerdere keren worden verhoogd, om het hoofd te kunnen blijven bieden aan steeds extremere hoogwaters.
Het dorp Eldik heeft zich ontwikkeld tot een tweezijdig dijkdorp met verspreide vrijstaande bebouwing aan weerszijden van de dijk. Het bebouwingsbeeld is intiem en kleinschalig en wordt grotendeels bepaald door zogenoemde landelijke bouwkunst. Verspreid komen hier ook de, voor het rivierengebied typische T-boerderijen voor, zij het in kleinformaat. Hierbij staat het voorhuis (het woongedeelte) dwars voor het achterhuis (het bedrijfsgedeelte). Hoewel het dorpsbeeld in algemene zin van grote charme is, is geen enkel pand aangewezen als monument. De waarde van Eldik zit hem vooral in het feit dat het een verstild, typisch Betuws dijkdorp is, waar de dijk weliswaar geen waterkering meer vormt, maar waardoor het dorp juist haar oorspronkelijke kleinschaligheid en intimiteit heeft kunnen behouden.
Door op zaterdag 9 september een tochtje te maken langs de uitgezette Open Monumentenroute komt u als vanzelf ook door dit karakteristieke stukje rivierenlandschap. Inmiddels is van een aantal monumenten binnen de gemeente bekend dat deze zullen deelnemen aan de Open Monumentendag 2023.
lees minderDe gemeente Neder-Betuwe doet 9 september 2023 mee met de landelijke Open Monumentendag.
Er is een Open Monumentenroute uitgezet die alle dorpen in de gemeente aandoet:
Opheusden, Kesteren, Dodewaard, Ochten, Echteld en IJzendoorn.
De route kan gereden worden met uw oldtimer, auto of op de fiets.
Startpunt is het Laanboomhuis in Opheusden: Bomenlaan 1 | 4043 KD Opheusden.
Om 9.30 uur is de officiële opening van deze mooie dag.
Wethouder Marien Klein verzorgt de opening en zal het eerste exemplaar van het routeboekje in ontvangst nemen.
Routeboekjes zijn hier verkrijgbaar, maar bij alle monumenten. U bent dus niet gebonden aan een startplek.
Er zijn verschillende plekken waar u even kunt rusten en genieten van de omgeving en de activiteiten met een drankje of hapje.
Open monumentendag 2023; ook oog voor landschapsmonumenten
Op zaterdag 9 en zondag 10 september 2023 openen duizenden monumenten in Nederland weer gratis hun deuren voor het grote publiek tijdens de Open Monumentendag. Ook in onze gemeente Neder-Betuwe is iedereen van harte welkom om op zaterdag 9 september een kijkje te nemen in een van de prachtige monumenten die dan zullen zijn opengesteld.
Het thema is dit jaar Levend Erfgoed, waarmee vooral ook wordt gedoeld op zogenoemd ‘immaterieel erfgoed’, zoals culturele gebruiken, tradities, dialecten, ambachten, etc. Een bijzondere vorm van Levend Erfgoed zijn onze cultuurlandschappen, waarbij het in onze gemeente dan natuurlijk gaat om het rivierenlandschap. Tussen de dorpen Ochten en Dodewaard ligt er een prachtig voorbeeld; Eldik. Het dijkdorp Eldik vertoont nog altijd een grote samenhang tussen de landschappelijke omgevingskenmerken en de nederzettingsvorm. Hoewel Eldik (nog) wel geen monumentale, of beschermde status heeft, is het zeker de moeite waard om het eens met een bezoek te vereren.
De ontstaansgeschiedenis van Eldik hangt nauw samen met het landschapsvormende proces waarin de rivier de Waal de hoofdrol had. De Waal die behalve water en soms ijs, ook veel zand en slib transporteerde, zette dit materiaal voor een groot deel af aan de oevers. Het grovere zandige materiaal werd in het snel stromende water dicht bij de bedding afgezet, de lichtere kleideeltjes bezonken pas op grotere afstand van de rivier waar de stroomsnelheid lager was. Zo ontstonden lichte zavelige oeverwallen dicht langs de rivier; terwijl op enige afstand van de rivier de zware, drassige komgronden lagen. Het is dan ook logisch dat de mens zich vooral op de hoge droge oeverwallen vestigde. De lagergelegen kommen, zoals het Dodewaardse Veld groeiden dicht met moerasbos en bleven lang onbewoonbaar. Doordat zelfs de hogere oeverwallen niet altijd voldoende hoogwaterveiligheid boden werd ook in Eldik vanaf het jaar 1000 begonnen met het aanhogen van een smalle kruin op de oeverwal. Zo ontstond een dijkje, een route waarlangs zich een lintvormige nederzetting kon ontwikkelen met bebouwing aan zowel de binnendijkse, als de buitendijkse kant.
Het aanvankelijke dijkje was niet veel meer dan een lage kade en werd door de eeuwen heen telkens verbeterd en verhoogd. Ook brak de rivier met regelmaat door de dijk, waardoor diepe wielen, waaien, oftewel doorbraakkolken ontstonden. Met veel moeite werd er dan weer een nieuwe dijk om zo’n kolk heen gelegd. De dijk, en daarmee dus ook het dorp, ging zo door de eeuwen heen steeds meer bochten vertonen. Binnen het dorpsgebied van Eldik vormen nog altijd enkele kolken de stille getuigen van doorbraken met vaak rampzalige gevolgen voor de bewoners.
Inmiddels heeft het Eldikse dijkje haar waterkerende functie verloren, doordat in de eerste helft van de negentiende eeuw een nieuwe hoge en kaarsrechte, zgn. ‘landmetersdijk’ is aangelegd. Overigens moest deze ‘nieuwe’ Waalbandijk ook al meerdere keren worden verhoogd, om het hoofd te kunnen blijven bieden aan steeds extremere hoogwaters.
Het dorp Eldik heeft zich ontwikkeld tot een tweezijdig dijkdorp met verspreide vrijstaande bebouwing aan weerszijden van de dijk. Het bebouwingsbeeld is intiem en kleinschalig en wordt grotendeels bepaald door zogenoemde landelijke bouwkunst. Verspreid komen hier ook de, voor het rivierengebied typische T-boerderijen voor, zij het in kleinformaat. Hierbij staat het voorhuis (het woongedeelte) dwars voor het achterhuis (het bedrijfsgedeelte). Hoewel het dorpsbeeld in algemene zin van grote charme is, is geen enkel pand aangewezen als monument. De waarde van Eldik zit hem vooral in het feit dat het een verstild, typisch Betuws dijkdorp is, waar de dijk weliswaar geen waterkering meer vormt, maar waardoor het dorp juist haar oorspronkelijke kleinschaligheid en intimiteit heeft kunnen behouden.
Door op zaterdag 9 september een tochtje te maken langs de uitgezette Open Monumentenroute komt u als vanzelf ook door dit karakteristieke stukje rivierenlandschap.
Alle dorpen liggend in de gemeente Neder-Betuwe nemen deel aan de Open Monumentendag 2023.
Dit zijn:
– Opheusden
– Kesteren
– Echteld
– IJzendoorn
– Ochten
– Dodewaard
